40 درصد مردم ايران، اختلال شخصيت وسواسي دارند
علي اسلامي‌نسب

علائم وسواس را مي‌توان از ديدگاه باليني به چهار دسته تقيسيم كرد:

آيا وسواس ارثي است يا اكتسابي؟
بيماري وسواس هم ارثي است و هم اكتسابي. مطالعات انجام شده بر روي دوقلوهاي يك تخمگي و دو تخمكي نشان مي‌دهد كه 35% بستگان درجه اول بيماران مبتلا به اختلال وسواس – اجبار، دچار اين اختلال هستند. تحقيقات نشان مي‌دهد كه طبق نظريه يادگيري، افراد، رفتارهاي وسواسي را از طريق مشاهده الگويي قابل قبول، ياد گرفته و به اجرا مي‌‌گذارند. طبق نظريه يادگيري، فكرهاي وسواسي، محرك‌هاي شرطي هستند. يك محرك نسبتاً خنثي از طريق فرآيند شرطي شدن پاسخگر و با جفت شدن با رخ دادهايي كه طبيعتاً مضر و اضطراب‌برانگيز نيستند، با ترس و اضطراب، پيوستگي پيدا مي‌كنند. به اين ترتيب افكار و اشياي سابقاً خنثي به محرك‌هاي شرطي قادر به برانگيختن اضطراب و ناراحتي تبديل مي‌گردد.
معيارهاي تشخيص وسواس چيست؟
معيارهاي تشخيص وسواس چهار چيز است كه ذكر مي‌كنيم:

2) اعمال ذهني يا رفتارها، كه به جلوگيري يا كاهش تشويش يا پيشگيري از حادثه و موقعيت تهديد‌كننده كمك مي‌كنند. در مورد قسمت دوم بايد بدانيم كه وسواس‌هاي فكري – عملي، وقت‌گير مي‌باشند و مي‌بايد در طي روز بيش ا‌ز يك ساعت وقت بگيرند و نيز رفتارها و افكار وسواسي ناشي از بيماري‌هاي ديگر مثل سوء‌ استفاد‌ه از مواد مخدر و داروها و بيماري‌هاي جسمي نباشد.
وسواس تا چه حد عموميت دارد؟
به نظر من وسواس يك اختلال شايع است. كتاب‌ها 3%  جمعيت را مبتلا به وسواس ذكر كرده‌اند ولي من فكر مي‌كنم حداقل 10% جامعه ايران مبتلا به وسواس هستند. به دليل اين‌كه ملت ما، استرس‌هاي بزرگي را تجربه كرده وهر روز استرس‌هاي مزمني را تجربه مي‌كند. اكثريت مردم ما مردمي بي‌اعتماد به آينده و مضطرب و نااميد به نتايج زندگي هستند. به همين دليل هم حتي افراد متمول براي كسب احساس ايمني از ايران خارج مي‌شوند و در فضاي كشورهايي قرار مي گيرند كه از سطح اجتماعي بالاتري برخوردار بوده و احساس ايمني بيشتري به فرد مي‌دهند. به نظر مي‌رسد احساس ايمني اساسي، نيازي پايه است و بايد مورد توجه سياست‌گذاران كشور قرار گيرد. انقلاب، جنگ و چالش هاي مداوم، گراني، رشوه، سوء‌ مديريت و نظاير آن، ميزان اميد به زندگي را كاهش و زمينه كسالت‌هاي مختلفي از جمله وسواس را فراهم و آن‌گاه عموميت مي‌يابد. من معتقد هستم 40% مردم ايران اختلال شخصيت وسواسي – اجباري دارند.
انواع وسواس
رفتارهاي وسواسي بسته به تعداد افراد مي‌تواند تنوع داشته باشد، مثلاً وسواس كندن مو، وسواس پاك گرداني، وسواس اردنگي زدن به عابرين يك بخش رواني و ...
لزوماً بروز يك يا همه رفتارهاي وسواسي، دليل بر وجود اختلال وسواس – اجبار نيست. به عبارتي وقتي از انواع اعمال اجباري در وسواس نام مي‌بريم، منظور افرادي هستند كه مبتلا به اختلال وسواس – اجبار بوده و فرايند چهار مرحله‌اي آن را پشت سر مي‌گذارند. بنابراين مي‌توان گفت چهار نوع عمل اجباري در وسواس وجود دارد:

كه بعضي از اشخاص ممكن است، نسبتي از چهار مورد يا‌د شده را د‌اشته باشند.
عوامل اثر گذارنده در وسواس

از عوامل اثرگذار در شكل‌گيري وسواس شستشو

 وسواس تقارن
بيماراني كه درك عدم نظم و هماهنگي در محيط، باعث ناراحتي آن‌ها مي‌شود و ناراحتي خود را از طريق مرتب كردن مجدد اشياء تخفيف مي‌دهند، نه از خود اين اشياء مي‌ترسند و نه انتظار دارند كه عدم تقارن مزبور، فاجعه‌اي به دنبال داشته باشد، بلكه ناراحتي آن‌ها به خاطر اين برداشت يا نظر خودشان است كه بعضي از انواع ترتيب يا قرار گرفتن محرك‌هاي خارجي «نامناسب» است.
عوامل اثر گذار در شكل‌گيري وسواس تقارن

عوامل اثرگذار در شكل‌گيري وسواس‌وارسي

از عوامل اثرگذار در شكل‌گيري وسواس‌هاي فكري

انواع پاك گرداني و شيوع آن در وسواس
پاك گرداني از جهت صدمه‌اي كه بر فرد وارد مي‌كند و نوع گسترش يا تمركز آن، به دو نوع پرخاشگرانه و منفعلانه تقسيم مي‌شود:
الف – پاك‌گرداني پرخاشگرانه: در اين حالت، فرد از مركز خود (بدن) شروع، و به صورت دايره‌هايي گسترش يابنده و رو به بيرون شروع به شستن مي‌كند. زيرا خود را منشاء آلودگي يا نجاست مي‌داند.
ب – پاك گرداني منفعلانه: در اين حالت، فرد وسواسي جهت آسيب را از بيرون به داخل دانسته در نتيجه از بيرون به درون پاك مي‌كند. و تعداد دايره‌ها از بزرگ به كوچك كم شده و نهايتاً با حمام يا شستن لباس‌هاي خود، خود را براي عمل اصلي كه در آن مشكل دارد (مثل نماز) پاك مي‌كند تا بدين وسيله نماز يا بدن او شرايط و استاندارد انعطاف‌ناپذير او را د‌اشته باشد.
وسواس چند لايه دارد؟
وسواس هزار لايه دارد. وسواس دو رو دارد كه هر يك از دو رو، خود يك پوشش ظاهري دارد: پوشش ظاهري ترس.
ترس از چيزي كه واقعاً ترسناك نيست، مثل آلودگي و نجاست و بي‌نظمي كه نتيجه آن رفع آلودگي، رفع نجاست و رعايت نظم و وارسي است. وسواس داراي چهار مرحله است:

آن روي سكه وسواس، ترس واقعي زندگي است. كه فرد ممكن است با توجه به شرايط خود، ترس‌هاي متفاوتي را تجربه كند. مثلاً احساس ناايمني و ترس يك خانم براي اين‌كه احتمالاً زندگي زناشويي خود را از دست ‌بدهد. احساس يك خانم وسواسي در اين باب كه بچه‌دار نشود، احساس يك خانم براي اين‌كه ممكن است توسط همسرش طلاق داده شود و نظاير آن در زندگي واقعي. ولي وقتي مي‌گوييم وسواس هزار لايه دارد. براي اين است كه در آن دو روي اصلي ترسناك وسواس، كارهاي بي‌شماري را بايد در روند درمان انجام داد كه هر كدام اگر يك لايه به حساب آيد، بيش از هزار لايه خواهد شد. از اين روست كه درمان وسواس بسيار سخت و طاقت‌فرساست.